Kracht ruilen tegen weg
Wie voor het eerst een motorblok aan een kettingtakel hangt, staat er even van te kijken. Je trekt met één hand aan een ketting, en een blok dat je met z’n tweeën niet van de grond krijgt, komt omhoog. Er zit geen motor in en geen hydrauliek. Het werk doe je nog steeds zelf, alleen verdeeld over een veel langere weg.
Je trekt een flink stuk handketting door je handen, en de last komt daarvoor maar een klein stukje omhoog. Hoe groter dat verschil, hoe minder kracht je nodig hebt. Daarom gaat een handmatige kettingtakel langzaam: dat is de prijs voor een last die je met één arm tilt. Hoeveel kracht de handketting bij volle last vraagt, staat in de specificaties als handkracht.
Handketting, tandwielen en lastketting
In het huis van de takel zitten twee kettingwielen. Over het grote wiel loopt de handketting, de lange lus waar je aan trekt. Dat wiel draait een as die naar een tandwielkast gaat. Die kast zet veel omwentelingen met weinig kracht om in weinig omwentelingen met veel kracht.
Aan de uitgang van die kast zit het tweede wiel, het lastkettingwiel. Dat heeft kommen waar de schakels van de lastketting precies in vallen. De lastketting is de korte, zware ketting waar de onderste haak aan hangt. Als het wiel draait, neemt het de ketting schakel voor schakel mee, en de haak gaat omhoog of omlaag.
Omdat de schakels precies in die kommen moeten passen, is de lastketting geen gewone ketting. Hij is op maat gemaakt voor dat wiel en voor het hefvermogen van de takel. Een stuk ketting uit de bouwmarkt ertussen zetten doe je dus niet. Moet de lastketting vervangen worden, dan gebruik je wat de fabrikant voorschrijft.
De rem die de last vasthoudt
Het knappe van een kettingtakel is dat de last blijft hangen als je loslaat. Dat doet de rem, die tussen de handketting en de tandwielkast zit. Bij de meeste handmatige kettingtakels is dat een mechanische rem met wrijvingsschijven en een palrad.
Zo werkt hij. Het gewicht van de last probeert het lastkettingwiel terug te draaien. Die draaiing drukt de wrijvingsschijven tegen elkaar, en een pal houdt het palrad tegen. Hoe zwaarder de last, hoe harder de rem klemt. Tijdens het hijsen springt de pal over de tanden van het palrad; dat is het tikken dat je hoort.
Wil je laten zakken, dan trek je aan de andere kant van de handketting. Daarmee draai je de rem een klein stukje los, en de last zakt precies zo ver als jij trekt. Stop je, dan klemt de rem weer. Daarom zakt een takel met een goede rem niet vanzelf weg, en kun je een last op de millimeter neerzetten. Hoe de rem bij jouw takel precies is opgebouwd, verschilt per fabrikant; de handleiding laat het zien. Eén ding geldt volgens de handleiding van een takelfabrikant altijd: de remschijven smeer je nooit, want de rem moet droog blijven.
Loopblok en kettingstrengen
Bij een lichte takel hangt de onderste haak direct aan de lastketting. Dat heet één streng. Bij zwaardere takels loopt de lastketting door een katrol in het onderste blok, het loopblok, en weer terug naar het huis. Dan hangt de last aan twee strengen, en soms aan meer.
Elke extra streng verdeelt het gewicht. Daardoor kan dezelfde tandwielkast meer tillen. Maar je betaalt weer met weg: bij twee strengen trek je twee keer zo veel ketting door voor dezelfde hijshoogte. En voor die hoogte heb je ook twee keer zo veel lastketting nodig. Het hefvermogen op het typeplaatje geldt voor de takel zoals hij geleverd is, met het aantal strengen waarmee hij is gemaakt.
Bij een takel met meer strengen kan het loopblok omslaan, zodat de strengen in elkaar gedraaid raken. Kijk daar voor elke hijs naar. Draai het blok terug tot de strengen recht hangen. Een gedraaide ketting loopt niet goed over het wiel, en volgens de handleiding van een takelfabrikant draagt hij ook minder.
Hoe je hem gebruikt
Waar je de takel aan hangt en welke uitvoering bij je klus past, staat op de pagina’s over de takel en de kettingtakel.
Hang de last midden in de haak, aan een strop of hijsband. De lastketting zelf sla je nooit om de last: volgens de handleiding van een takelfabrikant kan hij dan breken. Hang er ook niet meer aan dan op het typeplaatje staat.
Trek rustig en gelijkmatig aan de handketting, zonder rukken. Hij moet vrij en recht naar beneden hangen. Trek je schuin, dan loopt de ketting slecht over het wiel. Hijs eerst een klein stukje, tot de last net los van de grond komt, en laat los. Blijft hij hangen, dan werkt de rem en ga je verder. Loopt de ketting vast of trekt hij ineens zwaar, stop dan en zoek de oorzaak. Forceer de takel niet.
Wat je nakijkt
Wij zouden voor elk gebruik even drie dingen bekijken. De haken: zijn ze niet opengebogen en sluit de klep? De lastketting: geen verdraaide strengen, geen roest die de schakels aantast, geen schakels die krom staan of haken in het wiel. En de rem: houdt de last bij die eerste korte hijs. De handleiding beschrijft hoe je de ketting en de haken nakijkt en wanneer je de takel niet meer gebruikt. Ga nooit onder een hangende last staan, en laat hem niet zonder toezicht hangen.
Gebruik je de takel als werkgever, dan moet hij volgens het Arbobesluit gekeurd worden. Wat dat inhoudt, licht het Arboportaal toe.
Veelgestelde vragen
Waarom tikt een kettingtakel bij het hijsen?
Dat is de pal van de rem die over het palrad springt. Bij het zakken hoor je dat meestal niet: dan houdt de pal het palrad stil en slippen de wrijvingsschijven er een stukje langs.
Kan ik een langere lastketting monteren?
Alleen een ketting die de fabrikant voor die takel voorschrijft. De schakels moeten precies in het lastkettingwiel passen, en de ketting hoort bij het hefvermogen.
Waarom moet ik trekken om te laten zakken?
Omdat de rem door het gewicht van de last dicht wordt gedrukt. Met de handketting draai je hem steeds een stukje los; zonder trekken blijft de last hangen.




